Dosya: Bir Bilinmez Adam! Ziya Gökalp Kimdir?

Dosya: Bir Bilinmez Adam! Ziya Gökalp Kimdir?

Ziya Gökalp kimdir diye bir yazı yazmak o kadar zor ki! Yine de deneyeceğim.

23 mart 1876 yılında Çermik’te doğan Ziya Gökalp’in Kürt ya da Zaza olduğu yönünde bilgiler var. Bazı kaynaklara göre babası Tevfik Efendi’nin Suriye Türkmen’i olduğu söylense de, kendisi babasının Türk olduğundan emin olduğunu ama bunun kendisi için pek de önemli olmadığını söyler. Hatta Ziya Gökalp bunu  önemsememe mevzusunu “Sosyolojik çalışmalarımdan öğrendim ki milliyet, eğitime dayalıdır” şeklinde ifade eder.

Eğitimine hem doğduğu yer hem de dönemin belediye başkanı olan dayısı Pirinçcizade Arif Efendi’nin himayesinde Diyarbakır’da başlar. 10 yaşına geldiğinde Askeri Ortaokul’a kaydı yapılır ve ilk özgürlük düşüncesinin tohumları burada atılır. BU özgür olma sevdasının ilk tohumlarını öğretmeni Ön yüzbaşı İsmail Hakkı Bey aşılar. Ancak hayatını asıl etkileyen İsmail Hakkı Bey değil hayatında olan diğer dört kişi olur. Ziya Gökalp kimdir bu dört kişi şekillendirdi hayatını diyebiliriz.

Mesela babası Tevfik Bey batılı bir eğitim almasını sağlayarak onun batı değerlerini ve dini inançlarını uzlaştırmasına katkı sağlar. Ziya Gökalp kimdir sorusu birazcık şekillenir böylece. Askeri okulun son yılında babası vefat edince o da Amcası Hasip Bey’in himayesine girdi. Amcası Hasip Bey ona Arapça ve Farsça öğretmiştti. Ziya Gökalp kimdir birazcık daha anlam kazandı. Bu öğrenme Gökalp’e İslam hukukunu, islam felsefesini ve Doğu kültürünü kavrama noktasında geri dönmüştür.

Fen Bilgisi öğretmeni Dr. Yorgi Bey, eğer toplumsal devrimi anarşi çıkarmadan yapmak istiyorsa önce yaşadığı toplumu çok iyi tanıması gerektiğini söyler. Bu yol gösterme Ziya Gökalp’in ilk felsefik düşünme yetisinin temellerini atar. Ziya Gökalp kimdir daha gerçekçi bir çizgiye doğru ilerler.

Hayatını değiştiren bir diğer isim de Naim Efendi’dir. Naim efendi ona başka bir farkındalık kazandırmış sohbetlerinde. Naim Efendi ona eğer toplumsal değişim istiyorsa bunu sistemli yapması gerektiğini halk desteği olan kazanımların süresinin uzun olduğunu telkin etmiştir. Ziya Gökalp kimdir sorusu şimdi tam anlamı ile anlam bulmuştur.

Ziya Gökalp 18 yaşında İntihar Etmek İstedi

Bu kadar çok farklı görüşten insan genç yaşta insanın hayatına girince ne düşüneceğini ne yapması gerektiğini bilemez. Bu gerçek Ziya Gökalp’in de başına geldi ve bunalıma girmekten kendini kurtaramadı. Bir yandan eğitim için İstanbul’a gitmek istiyor ama para bulamıyor, bir yandan ailesi evlenmesi için baskı yapıyordu.

Bir yandan amcası dini eğitim veriyor diğer taraftan Yorgi Bey’den felsefe eğitimi alıyordu. Muhtemelen Gökalp varoluşsal bunalım geçiriyordu ve intihar etmek istedi. Kafasına kurşun sıkan genç Gökalp’in ne kadar kötü bir ruh halinde olduğunu tahmin edersiniz. Kafasına sıktığı kurşun, güç koşullar altında yapılan morfinsiz bir ameliyatla çıkarıldı.

Ve o kurtuluştan sonra Ziya Gökalp kimdir sorusunun cevabı yeniden şekillendi.

Ziya Gökalp’in Sosyolojik Görüşleri

Ziya Gökalp denince akla gelen ilk isim ünlü Fransız sosyolog Emile Durkheim. Ziya Gökalp kimdir sorusunu eğer sormuşsanız aklınıza hemen Durkheim’da gelmeli. Selanik ve Fransa’da bulunduğu süre içinde  Durkheim’ın görüşlerinden çok etkilenen Gökalp, onun ve görüşlerinin Türkiye temsilcisi gibi davranmış hep. Aslında Durkheim’ın görüşlerini Türkiye ile tanıştıran Gökalp gibi görünse de bu durumun tarihi Jön Türkler’e kadar dayanıyor.

Fransız Devrimi’nden sonra Avrupa kentlisinin bir çok problemi ortaya çıkınca bu problemlere de çare bulmak ihtiyacı oluştu. Sosyoloji Bilim’inin ortaya çıkış sebeplerinden en önemlisi de budur aslında.  Aynı döneme denk gelen Osmanlı’nın çöküş süreci, ekonomik buhranlar, savaşlar da Osmanlı toplumunu oldukça olumsuz etkilemişti. Osmanlı’nın çöküşünü engellemek için ortaya çıkan ilk görüşler de belki bu yüzden Fransız düşünürlerden etkilenmiş olmalı. Ama Ziya Gökalp kimdir diye sormuşsak onun bu yönünü de bilmek gerekir.

Aguste Comte ve Emile Durkheim toplumsal analizler yapıyor, bilimsel ışıklar doğrultusunda da bu toplumsal meselelere çareler sunuyordu. Neden bu çareleri biz de uygulamayalımdı ki? Ziya Gökalp ve diğer yenilikçilerin çıkış noktası da tam burasıdır. Ancak Osmanlı toplumu Fransız toplumuna benzemiyordu bunu bilen Ziya Gökalp, bugün adına “Turan” dediğimiz ülküyü geliştirdi. Ona göre Batı medeniyeti direkt kopyalamak ve bu topluma uyarlamak daha büyük sıkıntılar çıkarırdı. Bunun yerine  Türk İslam sentezli Batıcı bir görüş ilerlemenin önünü açardı.

Zaman zaman aynen tercüme edip zaman zaman da Türkiye uyarlamaları yaparak Türkiye’ye getiren Ziya Gökalp, Türkiye’de sosyolojinin kurucusu olur. Pozitivist ve Determinist bir anlayışa sahip olan Emile Durkheim’a göre toplum asla hata yapmaz. Toplumun birey üzerinde doğrudan müdahale hakkı vardır çünkü toplum ne dese doğrudur. Bu görüşe tamamen katılan Ziya Gökalp de bu yönde toplumsal çalışmalar yapar.

Ziya Gökalp kimdir? Ziya Gökalp; toplumcu, dayanışmacı, ilerlemeci, milliyetçi, Batıcı ve laik bir sosyologtur. 

Ziya Gökalp’e göre toplumlar aşiret, kavim, ümmet aşamalarından geçtikten sonra millet aşamasına gelmişlerdir. Ziya Gökalp’e göre bir toplumsal aşama yaşanmadan diğerine geçilemez. Ziya Gökalp ayrıca Batıcılık, İslamcılık ve ulusçuluk görüşlerini sentezleyen ilk sosyologdur. Bu iki bilgi bizi Ziya Gökalp’in uygarlık anlayışının Batılılaşma anlayışı ile paralel ilerlediğini gösterir.

Ziya Gökalp’in Milliyetçilik Anlayışı

Musa Anter kendisini “Kürtler ‘in Türklere attığı en büyük kazık” diye niteler. Onun aslında Türk olmadığı iddiaları sadece Diyarbakırlı olmasından kaynaklanmaz. İlk Kürtçe sözlüğü hazırlaması,  Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler adı ile yazdığı kitap, Diyarbakır milletvekili seçilmesi ve ailesinin kökeni bu şüpheleri artırır.

Hakkında Kürtçülüğün iş yapmadığını görünce Türkçülük konusuna merak sarmış ve İttihat ve Terakki’nin fikir babası haline gelmiştir. Cumhuriyetin kurulmasından sonra ise fikirlerinde yine değişikliğe gitmiş ve milliyetçilik anlayışını Atatürk’ün milliyetçilik anlayışına uydurarak, İslama yaptığı vurguyu esnekleştirmiştir.

Kısaca anlattığım bu fikri değişimlerden dolayı Cemil Meriç kendisinden pek hazzetmez ve kendisine ‘dalkavuk’, ‘her devrin adamı’ gibi ifadelerle sert bir şekilde eleştirir. Ziya Gökalp’in milliyetçilik anlayışı konuşulacaksa bu iddialar açısından da değerlendirilip konuşulmalı. 

Ancak ben kendisine böyle keskin çizgilerle acımasızlık yapılması yanlısı değilim. “Çünkü kendisi ortak duygular, ülküler, sınırlar etrafında toplanan belirli bir toplum, bir ulusu oluşturur” der. Ona göre ulusal bir ülkü oluşturulmadan ve sınırlar belirlenmeden bilinçli bir millet olunamaz. Ona göre Anadolu’da yaşayan, üst kimlik olarak kültürel açıdan Türklüğü ve Müslümanlığı benimseyen herkes, Türkiyecilik bağı ile bu ülkeye bağlıdır. Ben onun yalancısıyım….

Gökalp’e göre millet; soyla, budunla, coğrafya ile, siyasetle ilgili bir topluluk değildir. Millet; dil, din, ahlak ve estetik bakımdan ortak olan, yani ortak duygular taşıyan, aynı eğitimi almış bireylerden oluşan kültürel bir topluluktur. İnsanın kendisini bağlı saymadığı herhangi bir toplum onun ulusu olamaz. Ama Ziya Gökalp kimdir diye sormuşsak onun bu yönünü de bilmek gerekir.

Önemli olan bir insanın hangi kanı taşıdığı, hangi ırka mensup olduğu değil, hangi kültüre bağlı olduğudur. Bir insan hangi eğitim sürecinden geçmişse, kendisini hangi ulusa bağlı hissediyorsa ve hangi ulusun ülküsünü taşıyorsa o millete mensuptur.

Ziya Gökalp’in Din Anlayışı

Ziya Gökalp düşünsel yaşamının tüm dönemlerinde, toplumsal bir kurum olarak dine büyük bir önem vermiş ve hiçbir zaman dini geri plana atmamış; dinin toplum üzerindeki etkilerini anlamaya ve açıklamaya çalışmıştır. Ha anlayabilmiş midir orasını oturup tartışmak lazım. Ama Ziya Gökalp kimdir diye sormuşsak onun bu yönünü de bilmek gerekir.

Hem bireyin ve kişiliğin gelişmesinde önemli bir yere sahip olan din aynı zamanda toplumların kaynaşmasında da etkili bir kurumdur diye düşünür. Hem de din, toplumda bir yandan birleştirici ve kaynaştırıcı diğer yandan sosyal dönüşümü ve değişimi engelleyici özelliklere de sahiptir der. Dinin bu olumsuz yanını gidermenin yolu onu reforma tabi tutmak ve millîleştirmektir diye görüş bildirir. Bu amaçla ona göre, dinsel ibadetlerin dilini Türkçeleştirmek, dinsel mekânları yeniden düzenlemek gerekir. Din ulusal dile aktarılmalıdır. Dinin ulusal hayat şeklini almadığı ve laikliğin yaşam biçimine dönüşmediği toplumlarda ümmet hayatı devam eder. Oysa yine ona göre din ve devlet işleri mutlaka birbirinden ayrılmalıdır.

  • Bir başka dosya yazısı “Francis Bacon Kimdir” yazısını okumak için BURAYA tıklayın.

Ezgi Akgül / Fosyoloji FaceBook

Etiketler

1 YORUM

  1. Çok şeyde Çoğu zaman kararı insanın hissiyatı verir.. Kendimden menkul olmakla;
    Emin olmak konusunda İçimin hiç yatışmadığı adamlardan biri.. Henüz liseli yaşlarda
    Hakkında ilk duyduğum, doğruluğunu araştırmadığım da cümlesi; “yıllarca kendi kapımı çaldım, kimseye duyuramadım.. Ne zaman ki komşunun kapısını vurdum, bütün mahalle ayaklandı”
    “Kader”le sorunluydu bildiğim.. İntihara teşebbüsüne sebep.. Bitürlü ölemediğini gördüğünde, agnostik ön yargılardan geçip, demiş olmalı “islam ümmetindenim”..

slotbar güncel giriş -

asyabahis yeni giriş

- casinoslot - Goldenbahis yeni giriş -
Baymavi